Alle berichten van tOverlevenaar

Oudste schroeven

Een eenvoudig kleinood: een schroef. Hoe werd die vroeger, voor de industrialisering, met de hand gemaakt? Een gekke vraag? Bij iemand die (in Vlaanderen) een vijs kwijt is, zit er (in Nederland) een schroefje los: die is niet goed snik. Maar ik ben wat zot gedraaid, en ging dus toch op zoek…

De geschiedenis van de schroef staat op losse schroeven (=onzeker).

Uit hout gesneden schroefdraad werd voor het eerst in Egypte (rond 2500 v. Chr.) gebruikt voor (olijfolie en wijn-) persen. Archytas van Tarentum (428 v.Chr. – 347 v.Chr.) zou er de Griekse (her)uitvinder van zijn. Archimedes (287 v.Chr. – 212 v. Chr.) gebruikte het schroefprincipe in zijn beroemde spiraal om water op te vijzelen. Mogelijk bestond ze al vroeger in Egypte. Ze werd gebruikt voor landirrigatie en om lenswater van schepen te verwijderen. De Romeinen gebruikten de schroef van Archimedes om mijnen te draineren. Ze werd in de eerste eeuw na Christus in ‘Mechanica’ van Heron uit Alexandria beschreven.

Bij de Romeinen werd ook een schroef als slot gebruikt om een grendel of deurbalk vast te zetten.

De moer was in de deur bevestigd. De sleutel (balanagra) paste nauwkeurig op het schroefhoofd.

Ons woord ‘schroef’ komt via het oud Franse escroue van het Latijnse scrofa, net als het Engelse screw. Een geschrift uit 1477 vermeldt al een schruyve. In 1567 werd geschreven dat ‘De persse [is] … van bouen vast gemaect met spien, sluetelen, vysen, oft scroeuen.’

De klassiek Latijn betekenis van scrōfa is (wijfjes)varken. Later ook (varkens)vagina en gat. Een vroeger soms gemaakte link met de schroefdraadvormige varkensstaart is minder waarschijnlijk. Sinds de 18e eeuw spreekt men ook van moeder- of moerschroef, ‘schroefmoer’ en vader- of vaarschroef. Vandaar onze moer. Ook Toon Hermans vond het verband in zijn vertaling uit het Frans: L’ amour = het schroefje. 😊

Als klemwerktuig is het woord een onderdeel van bankschroef en duimschroef. De schroefdraad wordt hier gebruikt om iets te verplaatsen en druk uit te oefenen.

In het Zuid-Nederlands spreekt men van vijs (oud Franse ‘vis’), herkenbaar in vijzel.

De vroegste schroeven werden met de hand gemaakt, geen twee schroeven waren gelijk. Het in vorm vijlen van de schroefdraden op een staafje was tijdrovend en maakte schroeven zeer duur. Van kop tot draad kenmerken vele vijlsporen dit oude handwerk. Spoed (de verplaatsing van de schroefdraad bij één omwenteling) en draadvorm waren onregelmatig.

Waarschijnlijk is de eerste metalen schroef uitgevonden door een Duitse klokkenmaker rond 1513.

De Duitse mijnbouwingenieur Agricola beschreef in 1556 hoe metalen schroeven werden toegepast als beter alternatief voor spijkers.

In 1586 maakte Jacques Besson, hofingenieur voor Charles IX van Frankrijk het eerste schroefsnijapparaat. Na makers van wetenschappelijke instrumenten zoals microscopen, ontwierpen ook klokkenmakers en wapensmeden schroefsnijmachines. Antoine Thiout introduceerde rond 1750 een draaibank met een schroefaandrijving. In 1760 dienden de Engelse broers Job en William Wyatt een patent in voor het eerste automatische schroefsnijapparaat. Hun machine kon 10 schroeven per minuut afsnijden.

In 1770 vond de Engelse instrumenten maker Jesse Ramsden (1735-1800) de eerste goedwerkende schroefdraad-snijdende draaibank uit. Landgenoot Henry Maudslay (1771-1831) vond in 1797 een grotere uit waarmee schroeven in massa konden gemaakt worden. In Amerika vond David Wilkinson in 1798 soortgelijke massaproductiemachines uit.

De Brit Sir Joseph Whitworth is de bedenker van een universele schroefdraad (1841) en standaard.

Ten noorden van het Bodenmeer in Duitsland ligt de burcht Wolfegg. In de bibliotheek ligt een 15e-eeuws boekwerk met de eerste beschrijving van de schroevendraaier. De schroeven waren vooral nodig voor harnassen, maar later ook voor mechanische onderdelen van schietwapens waarvoor wapensmeden de schroevendraaier rond 1740 verder ontwikkelden.

In de natuur komt een schroef-en-moer beenverbinding voor bij de Papua-kever, ze maakt een rotatiebeweging mogelijk. Schroeven zitten in ons DNA. Of tenminste de helixvorm.

Tips & trucs:

  • Gebruik het juiste, goed passende formaat schroevendraaier.
  • Wanneer een schroefgat door slijtage te groot werd kan je het gat groter boren en er een deuvel in slaan om hierin een nieuw gat te boren.
  • Er bestaan one way (eentoerige) of veiligheidsschroeven die inbraakveilig zijn voor sloten en deuren. Je kan ze er in, maar niet er uit draaien.
  • Vastzittende schroeven los krijgen:
    • geef er een paar tikken op
    • of gebruik een slagschroevendraaier
    • verhit de kop met een soldeerbout. De schroef zal wat uitzetten en na afkoeling weer krimpen. En dan lukt het vaak wel.

Hoe wordt ik schrijver? 7

Eerlijkheidshalve dien ik hier te vermelden, beste lezer, dat ik op dit ogenblik eigenlijk een heel ander boek zou moeten schrijven. Om heel eerlijk te zijn: ik moet nog één boek afwerken (een paar onbenulligheden nog, dan is het klaar. U merkte reeds dat dat voor mij geen probleem zou mogen zijn), van een tweede heb ik me voorgenomen om er enkel zo tussendoor maar wat aan te werken, en aan het derde (ik heb nog geen titel, maar het zal over de mijn gaan) ben ik nu volop bezig. Tenminste, dat was de bedoeling. Ik heb er mij speciaal een ganse week voor terug getrokken. En nu verdoe ik mijn tijd met hetgeen U nu onder ogen krijgt. We hebben alle twee wel wat beters te doen. En toch, het schiet net zo lekker op.

(Hier volgt nu dus mijn wandeling.)

Zo best lezer, hier ben ik dan weer. Na een bliksemsnelle en korte wandeling. Helaas moet ik U mededelen dat deze avondlijke uitstap mij weinig baat heeft gebracht. Een fietsende, veel te jonge dame die zelfs niet flauw viel toen ik haar indringend aankeek (nu goed, ze had toch een kromme neus), en een steentje in mijn schoen. Dat laatste daargelaten zit ik nu weer terug achter mijn tekstverwerker. Die deze letters spuit. Uiteraard gemotiveerd en aangedreven door de schrijver.

Maar beste lezer,  ik heb me zojuist tijdens mijn wandeling de bedenking zitten maken, dat ik eigenlijk mijn tijd beter zou kunnen besteden aan het verder schrijven aan mijn mijnboek. (Dit lijkt ook weer sterk op poëzie! wees erop beducht!!) (Ik zal later wel even opzoeken of het woord beducht wel bestaat. Als dat niet het geval is, zal ik dat hieronder vermelden. Dan hoeft U het zelf niet meer op te zoeken.)

Daarom beste lezer, ga ik nu overschakelen op een andere diskette.

           Uw toegenegen,

            Schrijver.

(wordt vervolgd)

Hoe wordt ik schrijver? (06)

De draad.

Hoe wordt ik uitgever? Op deze bladzijde!

Het spijt me. Ik heb het niet meer gehaald. Op mijn tekstverwerker springt de bladzijdenummering naar het cijfer tien. Indien U dit erg storend vindt, kan U dit antwoord uitknippen en op de vorige pagina plakken. Laat ik duidelijk zijn: dit geldt enkel indien U zélf, en voor Uzelf, dit boek gekocht hebt. Ik persoonlijk heb een hartsgrondige hekel aan mensen die prenten knippen uit de boeken van de bibliotheek, vooral dan uit die boeken die ik nog niet gelezen heb. Ik vind dit gedrag welhaast even ergerlijk als het aantekeningen maken of onderlijnen in deze boeken. Meestal wordt dit -voor naslagwerken- weliswaar maar enkele bladzijden volgehouden, (deze boeken worden namelijk, in tegenstelling tot onderhavig stuk, enkel door intelligente mensen volledig uitgelezen), maar toch getuigt dit van zeer slechte smaak, en van beperkte intellectuele vermogens. Het weze gezegd. Geschreven.

Ik zal mij haasten om tenminste nog binnen het bestek van deze bladzij mijn gedane belofte in te lossen.

Antwoord: Men wordt uitgever uit pure frustratie.

Hoezo? Zal U zeggen. (Doet U maar).

Inderdaad, U heeft deze vraag terecht gesteld. Dit antwoord is inderdaad hetzelfde als HET antwoord. Maaaar:  het dient anders geïnterpreteerd te worden!

Een uitgever is namelijk niets anders dan een gefrustreerde schrijver! Iemand die uit pure frustratie een gans boek volgeschreven heeft, maar er nooit een uitgever voor heeft kunnen vinden. Aan de traagheid waarmee U deze letters leest, kan ik wel merken dat deze uiteenzetting Uw logisch redeneervermogen zwaar heeft aangetast. Als U dacht dat U, behalve schrijver, eventueel ook nog uitgever zou kunnen worden, is het niet uitgesloten dat U nog een DERDE frustratie wacht.

Om uitgever te worden moet U namelijk over enig kapitaal beschikken. Dat is een van de redenen waarom ik nooit uitgever ben geworden.

Als ik merk dat ik, om een een beetje behoorlijk boek op de markt te kunnen brengen met hetgeen ik tot nu toe heb neergeschreven, nog ongeveer tien maal zoveel zou moeten schrijven als ik nu reeds gedaan heb, dan begin ik er ernstig aan te twijfelen of de rest van dit boek ook nog wel grappig zal kunnen zijn. In ieder geval kan ik nog een reserveparagraaf, die ik eigenlijk twee uur geleden op bladzijde vijf had getikt, hier aan toevoegen. (De voordelen van en tekstverwerker!) Dat wordt dus de onderstaande paragraaf. En daarna ga ik even wandelen. En dan aan het ‘mijnboek’ verder schrijven. Hier komt ie dan, veel genoegen ermee: